Câu hỏi “xáo tam phân có độc không” thường nhận được một trong hai câu trả lời vội: “thảo dược thiên nhiên, hoàn toàn lành tính” hoặc “đừng dùng, nguy hiểm”. Cả hai đều nói quá những gì khoa học thật sự biết. Bài này chia làm ba cột: điều đã biết, điều chưa biết, và điều nên làm khi dữ liệu còn thiếu.
Điều đã biết
- Trên chuột, độc tính cấp được báo cáo là thấp. Kết quả nghiên cứu ban đầu của Viện Dược liệu, được báo chí thuật lại năm 2012, ghi nhận cây có độc tính tự nhiên thấp. Một bài báo khoa học của Viện về độc tính cấp và một số tác dụng của cây này được đăng trên Tạp chí Dược liệu năm 2013.
- Chuột chịu được liều cao chiết lớn trong thí nghiệm ngắn ngày. Nghiên cứu bảo vệ gan của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam dùng cao chiết ở liều 10 g cho mỗi ký cân nặng chuột.
- Cây chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học thật. Coumarin và acridon alkaloid trong rễ đã được chứng minh có tác động lên tế bào trong ống nghiệm (xem bài nghiên cứu khoa học và thành phần). Thứ gì đã có tác động thì không thể mặc nhiên coi là vô hại ở mọi liều, với mọi người.
- Người dân Ninh Vân đã dùng theo kinh nghiệm. Đây là một dạng bằng chứng, nhưng là bằng chứng yếu: không ai ghi chép có hệ thống ai dùng bao nhiêu, bao lâu và gặp chuyện gì.
Điều chưa biết
Trong các tài liệu chúng tôi tìm được, những câu hỏi sau chưa có nghiên cứu trả lời:
| Câu hỏi | Tình trạng |
|---|---|
| Dùng hằng ngày nhiều tháng, nhiều năm trên người có an toàn không? | Chưa có nghiên cứu công bố |
| Liều nào là quá nhiều đối với người? | Chưa xác định |
| Có tương tác với thuốc tây không, với thuốc nào? | Chưa có dữ liệu |
| Có an toàn cho thai nhi, trẻ bú mẹ, trẻ nhỏ không? | Chưa có dữ liệu |
| Người đang có bệnh gan, thận dùng thì sao? | Chưa có dữ liệu trên người |
“Chưa có dữ liệu” không có nghĩa là “có hại”. Nó có nghĩa là không ai biết, và người thận trọng nên hành xử theo đúng nghĩa đó.
Ai nên hỏi bác sĩ trước, hoặc không nên dùng
Phụ nữ mang thai và cho con bú
Không có dữ liệu an toàn. Với nhóm này, nguyên tắc chung của y khoa là tránh mọi thứ chưa được chứng minh an toàn.
Trẻ em
Cơ thể trẻ chuyển hóa các chất khác người lớn, và không có nghiên cứu nào trên trẻ.
Người đang dùng thuốc điều trị dài ngày
Đặc biệt là thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc chống động kinh, thuốc ức chế miễn dịch, thuốc điều trị ung thư và thuốc kháng virus. Đây là những thuốc mà chỉ một thay đổi nhỏ về nồng độ trong máu cũng có thể gây hậu quả. Nhiều thảo mộc ảnh hưởng tới cách gan xử lý thuốc; với xáo tam phân, chưa ai kiểm tra điều này. Hãy mang theo túi hàng hoặc tên khoa học Paramignya trimera khi đi khám để bác sĩ biết anh chị đang dùng gì.
Người có bệnh gan, bệnh thận
Nghe có vẻ ngược, vì cây này vốn được nhiều người có bệnh gan tìm mua. Nhưng gan và thận là nơi cơ thể xử lý và thải mọi thứ uống vào. Khi hai cơ quan này đã yếu, thêm một thứ chưa rõ liều là thêm một ẩn số. Thí nghiệm trên chuột khỏe mạnh bị gây tổn thương gan cấp không nói được gì về một lá gan đã xơ.
Người sắp phẫu thuật
Báo cho bác sĩ về mọi loại thảo mộc đang dùng, và làm theo hướng dẫn ngừng trước mổ.
Nếu anh chị vẫn quyết định dùng
- Không ngừng, không giảm thuốc đang điều trị. Đây là điều quan trọng nhất trong cả bài. Rủi ro lớn nhất với mọi thứ được gọi là “thần dược” là người bệnh bỏ điều trị.
- Mua hàng xác định được loài và lô. Rễ của cây khác bán dưới tên xáo tam phân thì không ai biết nó chứa gì. Xem bài các loại dễ nhầm và hàng giả.
- Không dùng hàng mốc. Độc tố nấm mốc là rủi ro thật và đã được biết rõ, khác với các rủi ro còn là ẩn số ở trên. Xem bài xáo tam phân bị mốc.
- Bắt đầu ít, theo dõi cơ thể. Không có liều chuẩn nào để chúng tôi khuyên, nên chúng tôi không đưa ra con số.
- Ngâm rượu là thêm một rủi ro riêng. Rượu tự nó có hại cho gan. Người có bệnh gan không nên dùng bất kỳ loại rượu ngâm nào.
- Đi xét nghiệm định kỳ nếu dùng lâu. Men gan và chức năng thận là hai chỉ số bác sĩ có thể theo dõi giúp.
Dấu hiệu cần ngừng và đi khám
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu.
- Buồn nôn, chán ăn, mệt kéo dài, đau tức vùng dưới sườn phải.
- Phát ban, ngứa, sưng môi hoặc mặt, khó thở.
- Chảy máu bất thường, bầm tím không rõ lý do.
- Bất kỳ triệu chứng mới nào xuất hiện sau khi bắt đầu dùng.
Khi đi khám, nói rõ đã dùng gì, bao nhiêu, từ khi nào. Bác sĩ không phán xét; họ cần thông tin để chẩn đoán đúng.
Tóm lại
Những gì đã công bố không cho thấy xáo tam phân là một cây độc. Nhưng “chưa thấy độc trên chuột trong thời gian ngắn” còn cách rất xa “an toàn cho mọi người khi dùng lâu dài”. Khoảng cách đó chỉ được lấp bằng nghiên cứu trên người, thứ hiện chưa có. Trong lúc chờ, người dùng tự bảo vệ mình bằng ba việc: giữ nguyên điều trị chính, nói thật với bác sĩ, và chỉ dùng hàng biết rõ nguồn gốc.
Xáo Tam Phân Rừng không cam kết công dụng điều trị và không đưa ra hướng dẫn liều dùng. Vì sao chúng tôi giữ lập trường này được giải thích ở bài xáo tam phân có phải là thuốc không.
Nguồn tham khảo
- Báo Tuổi Trẻ (2012), Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân (thuật lại kết quả ban đầu của Viện Dược liệu).
- Nguyen M.K., Pham T.N.H., Do T.P. (2013), Study on acute toxicity, hepatoprotective activity and cytotoxic activity of Paramignya trimera, Tạp chí Dược liệu; dẫn theo Hoàng Lê Tuấn Anh và cộng sự (2017).
- Nguyễn Mạnh Cường và cộng sự (2016), Tác dụng bảo vệ gan của rễ cây Xáo tam phân trên mô hình chuột.
- Báo Tuổi Trẻ, Cẩn thận với các loại thảo dược.