“Xáo tam phân giả” nghe như một thứ, nhưng thật ra là ba chuyện khác nhau, với ba mức rủi ro khác nhau. Gộp chúng lại thì người mua không biết mình cần đề phòng điều gì. Bài này mở từng hồ sơ một, dựa trên những gì báo chí và giới nghiên cứu đã ghi nhận từ khi cơn sốt bắt đầu.
Hồ sơ 1: cây khác loài, bán dưới tên xáo tam phân
Mức rủi ro: cao nhất. Anh chị không biết mình đang uống cây gì.
Ngay giữa cơn sốt, phóng viên báo Tiền Phong lên Hòn Hèo đã ghi lại lời người dân địa phương: cây lớn hết thì đào cây con, và khi giá lên cao thì người ta sẵn sàng đào cả những cây na ná đem bán. Một người dân địa phương nói với phóng viên rằng có nhiều cây trông giống xáo tam phân.
Chuyện đó dễ hiểu về mặt thực vật học. Xáo tam phân thuộc chi Paramignya, mà riêng ở Việt Nam chi này có 7 loài, trong đó có Paramignya scandens. Rộng hơn, họ Cam có rất nhiều cây bụi thân gỗ có gai. Một loại được nhắc tên trên báo là “cam rừng” đưa về từ Bình Phước hoặc Campuchia: theo Znews, khi rễ, thân, lá đều đã phơi khô thì không ai phân biệt được đâu là xáo tam phân Khánh Hòa, đâu là cam rừng.
Hồ sơ 2: hàng trộn
Mức rủi ro: cao, và khó phát hiện hơn. Trong túi có một phần hàng thật, đủ để qua mắt.
Báo Tuổi Trẻ năm 2012 đã cảnh báo về việc trộn các loại rễ trông giống rễ xáo tam phân vào hàng thật. Bài báo ghi lại một mẹo của người địa phương: loại rễ bị trộn cũng có lớp vỏ nhung, nhưng mùi hắc, trong khi xáo tam phân có mùi thơm gợi mùi sâm. Chúng tôi dẫn lại như một kinh nghiệm đã được ghi nhận, và lưu ý rằng mùi là thứ khó mô tả bằng chữ, lại nhạt dần theo thời gian cất giữ.
Dấu hiệu đáng ngờ nhất của hàng trộn là sự không đồng nhất: trong cùng một túi, các lát khác hẳn nhau về màu, độ đặc của thớ gỗ, độ dày vỏ.
Hồ sơ 3: đúng loài, sai nguồn gốc
Mức rủi ro: thấp hơn về sức khỏe, nhưng anh chị trả sai giá.
Đây là kiểu phổ biến nhất và ít được nói tới nhất. Các ghi nhận từ báo chí:
- Tiền Phong: phần lớn hàng bày bán quanh Hòn Hèo không khai thác từ rừng địa phương mà đưa từ nơi khác về rồi gắn nhãn.
- VietNamNet: ước tính có khoảng một tấn hàng được đưa tới các đầu mối ở đây, và một lượng tương đương được chở đi các tỉnh dưới danh nghĩa xáo tam phân Hòn Hèo.
- Znews: nhiều hộ nhập cây trưởng thành từ Campuchia về bán với giá 1,5–2 triệu đồng một ký.
- Znews: hầu hết người bán dạo đều quảng cáo hàng của mình là xáo tam phân thật, lấy từ Khánh Hòa.
Thuộc hồ sơ này còn có hàng trồng bán với tên và giá của hàng rừng. Cây trồng vẫn là đúng loài, nhưng người mua có quyền biết mình mua gì; xem bài xáo tam phân rừng và xáo tam phân trồng.
Vì sao mắt thường bó tay
| Lý do | Giải thích |
|---|---|
| Hàng đã qua cắt, thái, phơi | Mất hết lá, gai, hoa, quả, tức là mất những bộ phận mà nhà thực vật học dùng để định loài. |
| Bản thân loài này không đồng nhất | Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận 5 dạng hình thái của xáo tam phân tại Khánh Hòa, khác nhau về lá và gai, nhưng cùng một loài theo kết quả DNA. |
| Các loài họ hàng có gỗ và rễ tương tự | Cùng chi, cùng họ thì cấu tạo gỗ gần nhau. |
| Mùi và màu thay đổi theo cách phơi, thời gian cất | Hai lô hàng thật có thể khác nhau nhiều hơn một lô thật và một lô giả. |
Chính vì khó như vậy mà giới nghiên cứu phải dùng tới mã vạch DNA để nhận diện loài, và xây dựng quy trình định lượng hoạt chất đánh dấu như ostruthin để kiểm soát chất lượng. Nếu nhìn mà biết được, họ đã không cần làm thế.
Cách tự bảo vệ, theo từng hồ sơ
| Đề phòng | Việc nên làm |
|---|---|
| Khác loài | Yêu cầu phiếu kiểm nghiệm ghi tên khoa học Paramignya trimera và số lô trùng với bao bì. |
| Hàng trộn | Đổ một phần ra khay, xem có đồng nhất không. Mua nguyên rễ hoặc cắt khúc lớn nếu anh chị chưa tin nơi bán: khúc lớn khó trộn hơn lát mỏng. |
| Sai nguồn gốc | Hỏi vùng thu hái tới cấp xã, ngày thu hái, và tra mã lô. Nơi bán chỉ nói được “hàng Khánh Hòa chính gốc” là chưa nói gì. |
Các bước chi tiết nằm ở bài nhận biết thật – giả và bài mã QR truy xuất nguồn gốc.
Một tín hiệu chung cho cả ba hồ sơ
Trong các bài báo từ 2012 đến nay, hàng giả luôn đi cùng một thứ: lời quảng cáo chữa bệnh. Người bán dạo ở TP.HCM giới thiệu rễ “đặc trị ung thư”; người bán trên mạng gọi là “thần dược”. Ai đã sẵn sàng hứa điều không thể hứa về công dụng thì chẳng có lý do gì để nói thật về nguồn gốc. Ngược lại, nơi bán chịu nói rõ sản phẩm không phải thuốc thường cũng là nơi chịu đưa ra giấy tờ.
Điều chúng tôi tự áp cho mình
Lịch sử ở trên là lý do Xáo Tam Phân Rừng gắn mã riêng cho từng lô và công khai ngày thu hái, vùng nguyên liệu, hồ sơ kiểm nghiệm của lô đó tại trang truy xuất nguồn gốc. Chúng tôi không yêu cầu anh chị tin lời mình; chúng tôi đưa ra thứ để anh chị kiểm tra.
Nguồn tham khảo
- Báo Tiền Phong, Truy lùng thuốc “trị ung thư”.
- Báo Tuổi Trẻ (2012), Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân; Cẩn thận với các loại thảo dược.
- Znews, “Thần dược” trị bá bệnh tung hoành trên vỉa hè; Giá giống cây “thần dược” ở Khánh Hòa tăng gấp 5 lần.
- VietNamNet, People flock to Khanh Hoa to hunt for panacea.
- Phí Thị Cẩm Miện và cộng sự (2021), Mô tả hình thái và mã vạch DNA của Paramignya trimera tại Khánh Hòa, Tạp chí Công nghệ Sinh học.