Quanh chuyện hàng rừng và hàng trồng có bốn điều nhiều người tin mà không đúng, hoặc chưa ai chứng minh. Bài này lần lượt gỡ từng điều, rồi mới tới bảng so sánh và những câu nên hỏi khi mua.
Hiểu lầm 1: “Xáo tam phân trồng là hàng giả.”
Không phải. Cây trồng được nhân giống từ chính cây rừng, bằng giâm hom, chiết cành hoặc nuôi cấy mô, và vẫn là loài Paramignya trimera. Các quy trình này đã được Đại học Nông Lâm Huế và Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM công bố. Hàng giả là rễ của loài khác được bán dưới tên xáo tam phân; đó là chuyện của bài các loại dễ nhầm và hàng giả. Hàng trồng chỉ trở thành vấn đề khi bị gọi sai tên: bán hàng trồng với nhãn và giá của hàng rừng.
Hiểu lầm 2: “Hàng rừng chắc chắn tốt hơn hàng trồng.”
Đây là kinh nghiệm dân gian, và thị trường đang trả giá theo kinh nghiệm đó. Bài báo Tuổi Trẻ năm 2012 cũng ghi lại quan niệm rằng rễ được coi trọng hơn thân, cây càng lâu năm càng được chuộng. Nhưng “được chuộng” khác với “đã được chứng minh”. Trong các tài liệu chúng tôi tìm được, chưa có nghiên cứu nào so sánh trực tiếp rễ cây rừng với rễ cây trồng cùng độ tuổi. Vì thế chúng tôi không viết rằng hàng rừng tốt hơn. Điều nói được chắc chắn là: cây rừng thường lâu năm hơn, hiếm hơn, và đắt hơn.
Hiểu lầm 3: “Người trong nghề nhìn là biết rừng hay trồng.”
Với rễ nguyên khúc, người quen việc có thể đoán qua dáng rễ, nhưng đoán vẫn là đoán. Với hàng thái lát hay cắt khúc thì gần như không thể. Có một lý do ít người biết: ngay cây rừng cũng không giống nhau. Nghiên cứu công bố năm 2021 ghi nhận 5 dạng hình thái khác nhau của loài này chỉ riêng tại Khánh Hòa (xem bài xáo tam phân mọc ở đâu). Không tồn tại một khuôn mẫu “rễ rừng phải trông thế này” để đem ra so.
Hiểu lầm 4: “Hàng rừng thì lúc nào cũng có, cứ đặt là có.”
Nguồn cây tự nhiên có hạn và đang chịu áp lực. Nhóm tác giả Đại học Huế viết rằng loài đang bị khai thác hủy diệt và có nguy cơ tuyệt chủng rất cao; tỉnh Khánh Hòa từ cuối năm 2012 đã yêu cầu khảo sát, khoanh vùng để bảo tồn. Hàng rừng thật thì có đợt, có lô, có lúc hết. Nơi nào lúc nào cũng sẵn hàng rừng số lượng lớn với giá thấp, anh chị nên hỏi kỹ hơn bình thường.
Đặt cạnh nhau
| Cây mọc tự nhiên | Cây trồng | |
|---|---|---|
| Loài | Paramignya trimera | Paramignya trimera |
| Cây đến từ đâu | Mọc hoang ở đồi núi Nam Trung Bộ | Giâm hom, chiết cành hoặc nuôi cấy mô |
| Tuổi rễ khi thu | Không xác định chính xác, thường nhiều năm | Biết được, thường ngắn hơn |
| Nguồn cung | Ít, theo đợt, phụ thuộc người đi rừng | Đều hơn nếu vùng trồng đủ lớn |
| Giá | Cao hơn | Thấp hơn |
| Tác động lên tự nhiên | Có, nhất là khi đào tận gốc | Không |
| Bằng chứng so sánh chất lượng | Chưa có nghiên cứu công bố so sánh trực tiếp | |
Mua loại nào thì hợp
Hàng rừng hợp với người coi trọng nguồn gốc tự nhiên, chấp nhận giá cao và chấp nhận có lúc hết hàng. Điều kiện đi kèm: người bán phải chứng minh được nguồn gốc, không chỉ nói.
Hàng trồng hợp với người cần nguồn mua đều, ngân sách có hạn, và muốn giảm áp lực lên cây ngoài tự nhiên. Điều kiện đi kèm: người bán nói rõ đó là hàng trồng và bán với giá của hàng trồng.
Trường hợp duy nhất thiệt hẳn là trả giá hàng rừng để nhận hàng trồng.
Bốn câu nên hỏi trước khi trả tiền
- Hàng này thu từ cây mọc tự nhiên hay cây trồng?
- Thu ở đâu, đợt nào? Có mã lô để tôi tự tra không?
- Nếu là hàng trồng: vườn ở đâu, cây mấy năm tuổi?
- Phiếu kiểm nghiệm có ghi đúng tên Paramignya trimera và đúng số lô không?
Người bán trả lời được cả bốn câu thì hàng rừng hay hàng trồng đều đáng cân nhắc. Cách kiểm tra giấy tờ từng bước có trong bài nhận biết thật – giả.
Chúng tôi bán loại nào
Xáo Tam Phân Rừng thu mua qua người đi rừng, nên sản phẩm là hàng thu hái tự nhiên. Chúng tôi không gắn hàng với một địa danh cố định; đợt nào thu ở đâu thì ghi đúng ở hồ sơ của lô đó. Mỗi lô mang một mã; anh chị quét mã trên bao bì hoặc tra tại trang truy xuất nguồn gốc để xem ngày thu hái, ngày đóng gói và hồ sơ kiểm nghiệm của đúng lô đó.
Bán hàng rừng cũng có nghĩa là chúng tôi phải trả lời câu hỏi ở hiểu lầm 4: lấy từ tự nhiên như vậy có bền không. Phần trả lời nằm ở bài thu hái bền vững.
Nguồn tham khảo
- Trần Nam Thắng, Lê Văn Khánh, Ảnh hưởng của chất kích thích sinh trưởng đến nhân giống cây Xáo tam phân Khánh Hòa bằng giâm hom và chiết cành, Tạp chí Khoa học Đại học Huế.
- Trần Trung Hiếu và cộng sự (2017), Nhân giống in vitro Xáo tam phân, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ.
- Phí Thị Cẩm Miện và cộng sự (2021), Mô tả hình thái và nghiên cứu mã vạch DNA của Paramignya trimera thu tại Khánh Hòa, Tạp chí Công nghệ Sinh học, 19(4).
- Báo Tuổi Trẻ (11/12/2012), Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân.