Có một nghịch lý trong nghề bán cây thuốc rừng: thứ làm nên giá trị của sản phẩm cũng là thứ đang biến mất vì chính việc mua bán. Xáo tam phân là ví dụ rõ nhất ở Việt Nam mười mấy năm qua. Bài này không tô vẽ chuyện đó. Nó nói về những gì đã xảy ra, thế nào là thu hái để cây còn sống, và phần việc của ba bên: người đi rừng, người bán, người mua.
Chuyện đã xảy ra
Chỉ trong hai năm 2011–2013, nguồn xáo tam phân tự nhiên ở Hòn Hèo suy kiệt. Báo Tiền Phong thuật lại cảnh mỗi ngày hàng trăm người kéo về, có người bỏ nghề đi biển để sắm cuốc và xà beng; hết cây lớn thì đào cây con. Một người trồng xáo tam phân ở địa phương kể với báo Nhân Dân rằng khi ấy người ta vào rừng săn lùng, đào cả gốc lẫn rễ. Nhóm nghiên cứu Đại học Nông Lâm Huế viết trong bài báo khoa học của mình: loài “đang bị khai thác hủy diệt và có nguy cơ tuyệt chủng rất cao”.
Ba đặc điểm của cây khiến nó đặc biệt dễ tổn thương:
- Phần quý nhất là rễ. Hái lá thì cây còn; đào rễ thì cây chết.
- Cây lớn rất chậm. Cần 7–10 năm để trưởng thành, nghĩa là mỗi cây bị đào mất một thập kỷ mới bù lại được.
- Cây ngoài tự nhiên hiếm khi ra hoa. Các nhà nghiên cứu ghi nhận cá thể tự nhiên vốn hiếm gặp lại thường không mang hoa, nên việc tự gieo hạt trong rừng diễn ra chậm.
Điều cây tự làm được
Có một tin tốt về mặt sinh học: xáo tam phân có khả năng tái sinh bằng chồi mọc từ rễ. Một bụi cây không bị đào tận gốc, còn để lại một phần hệ rễ trong đất, có cơ hội mọc lại. Toàn bộ ý tưởng thu hái bền vững dựa trên đặc tính này.
Thu hái để cây còn sống: năm nguyên tắc
Đây là những nguyên tắc chung của việc khai thác cây thuốc lấy rễ, áp vào những gì đã biết về loài này. Chúng không phải quy trình được cơ quan nào ban hành riêng cho xáo tam phân.
- Không đào cây non. Cây chưa trưởng thành cho rất ít rễ và mất cả một đời cây.
- Không lấy hết bộ rễ. Để lại gốc và một phần rễ chính cho chồi tái sinh.
- Không vét cả cụm. Trong một khoảnh rừng, luôn để lại những bụi khỏe nhất.
- Thu đúng mùa. Tài liệu ghi nhận cây thường được thu hái vào mùa khô, cũng là lúc dễ phơi và ít làm xói đất.
- Lấp lại hố đào. Phần rễ còn lại cần đất để sống.
Con đường thứ hai: trồng
Thu hái cẩn thận tới đâu thì rừng cũng không đáp ứng nổi nhu cầu của cả nước. Lối ra thật sự là trồng, và phần này đã có tiến triển rõ:
- Quy trình giâm hom và chiết cành đã được Đại học Nông Lâm Huế công bố; nuôi cấy mô được Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM công bố năm 2017.
- Cây trồng đã ra hoa, kết trái và cho hạt từ năm 2017, mở ra cách nhân giống bằng hạt.
- Các vùng trồng hàng chục hecta đã hình thành quanh Ninh Hòa; riêng năm 2025 một cơ sở cho biết đã ươm 200.000 cây giống.
- Cây trồng xen được dưới tán rừng và tán cây khác, nên không cần phá rừng để lấy đất.
Cây trồng là đúng loài. Điều duy nhất cần ở người bán là nói thật hàng nào trồng, hàng nào rừng; xem bài xáo tam phân rừng và xáo tam phân trồng.
Phần việc của ba bên
| Ai | Việc cần làm |
|---|---|
| Người đi rừng | Giữ năm nguyên tắc ở trên. Họ làm được điều này khi được trả giá công bằng cho hàng thu đúng cách, thay vì chỉ được trả theo ký. |
| Người bán | Biết hàng của mình từ đâu ra và ghi lại theo từng đợt. Không mua hàng đào từ cây non. Không gắn nhãn “rừng” cho hàng trồng. Từng bước chuyển sang nguồn trồng. |
| Người mua | Hỏi nguồn gốc. Chấp nhận rằng hàng rừng thật thì có lúc hết. Không coi “rừng” là điều kiện bắt buộc. |
Người mua có sức ảnh hưởng hơn mình nghĩ
Cơn sốt năm 2012 không do người đi rừng tạo ra. Nó do nhu cầu tạo ra: khi người mua sẵn sàng trả bất cứ giá nào cho “rễ rừng lâu năm” mà không hỏi gì thêm, sẽ luôn có người lên núi với cái cuốc. Ngược lại, khi người mua hỏi “lô này thu ở đâu, khi nào, cây rừng hay cây trồng”, người bán buộc phải có câu trả lời, và muốn có câu trả lời thì phải quản lý nguồn hàng tử tế.
Ba câu hỏi đáng hỏi ở bất kỳ nơi bán nào:
- Hàng này từ cây mọc tự nhiên hay cây trồng?
- Anh chị có biết nó được thu như thế nào không?
- Khi nguồn rừng hết, anh chị bán gì?
Chúng tôi đứng ở đâu
Xáo Tam Phân Rừng bán hàng thu hái từ rừng, thu mua qua người đi rừng, nên chúng tôi nằm trong chính nghịch lý nêu ở đầu bài và không giả vờ đứng ngoài nó. Việc chúng tôi đang làm là ghi lại nguồn gốc theo từng lô và công khai tại trang truy xuất nguồn gốc, để mỗi túi hàng gắn với một đợt thu hái cụ thể. Bối cảnh của vùng nguyên liệu được kể ở bài vùng nguyên liệu Ninh Hòa, và toàn bộ diễn biến mười năm ở bài lịch sử xáo tam phân.
Nguồn tham khảo
- Trần Nam Thắng, Lê Văn Khánh, Nhân giống cây Xáo tam phân Khánh Hòa bằng giâm hom và chiết cành.
- Phí Thị Cẩm Miện và cộng sự (2021), Mô tả hình thái và mã vạch DNA của Paramignya trimera tại Khánh Hòa.
- Trần Trung Hiếu và cộng sự (2017), Nhân giống in vitro Xáo tam phân.
- Báo Tiền Phong, Truy lùng thuốc “trị ung thư”.
- Báo Nhân Dân, Làm giàu từ cây xáo tam phân; Báo Nông nghiệp và Môi trường, Trồng 20ha cây xáo tam phân.
- Znews, Giá giống cây “thần dược” ở Khánh Hòa tăng gấp 5 lần.