Nhiều bài viết giới thiệu xáo tam phân như một vị thuốc “ngàn đời”. Lần theo tài liệu thì câu chuyện ngắn hơn nhiều và cũng thú vị hơn: một cây bụi có gai mà người dân vài xã ven biển Khánh Hòa quen dùng, chỉ trong chừng một năm đã thành cái tên cả nước tìm mua. Dưới đây là các mốc chính, kèm nguồn.
Trước 2011: một cây thuốc của địa phương
Về mặt thực vật học, loài này đã có tên từ lâu. Bộ Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ ghi nhận nó dưới tên xáo tam phân, là một trong 7 loài thuộc chi Paramignya ở các tỉnh phía Nam.
Về mặt sử dụng, các bài báo khoa học đều mô tả giống nhau: đây là cây thuốc được người dân xã Ninh Vân (Ninh Hòa, Khánh Hòa) dùng theo kinh nghiệm, chủ yếu cho các chứng bệnh về gan. Phạm vi là một vùng, truyền miệng giữa người với người.
Tháng 7/2011: tin lan ra ngoài
Theo bài viết trên báo Nông nghiệp và Môi trường, câu chuyện về một người bệnh ở địa phương dùng xáo tam phân được truyền đi vào tháng 7/2011 và tạo nên cơn sốt đầu tiên: người dân nhiều nơi kéo lên núi Hòn Hèo đào bới.
Cuối 2012: cơn sốt
Thời điểm này Viện Dược liệu công bố kết quả nghiên cứu ban đầu trong phòng thí nghiệm, và báo chí đưa tin rộng rãi. Những gì diễn ra sau đó được ghi lại khá chi tiết:
- Báo Tiền Phong mô tả mỗi ngày hàng trăm người từ nhiều tỉnh đổ về Hòn Hèo tìm mua. Có người bỏ nghề đi biển, sắm cuốc và xà beng lên núi.
- Khi cây lớn hết, người ta đào cả cây con, rồi đào cả những cây “na ná” đem bán.
- Cũng theo Tiền Phong, phần lớn hàng bày bán tại chỗ không phải khai thác từ rừng địa phương mà đưa từ nơi khác về rồi gắn nhãn xáo tam phân.
- Trên mạng, giá rao từ 300.000 đến 1.500.000 đồng một ký lát khô.
- UBND tỉnh Khánh Hòa yêu cầu Sở Y tế cùng các ngành khảo sát, khoanh vùng để quản lý, bảo tồn và phát triển cây thuốc này.
Trong cùng bài báo đưa tin về chỉ đạo bảo tồn, các bác sĩ đã nhắc một điều đến nay vẫn đúng: muốn công bố tác dụng điều trị trên người thì phải qua quy trình nghiêm ngặt của Bộ Y tế.
2013: từ núi xuống phố
Đầu năm 2013, xe đạp, xe máy bán dạo “xáo tam phân Khánh Hòa” xuất hiện trên nhiều tuyến đường ở TP.HCM, giá 1,5 đến 2 triệu đồng một ký, kèm lời quảng cáo đặc trị ung thư. Báo Tuổi Trẻ ghi nhận hàng thật giả lẫn lộn. Phó viện trưởng Viện Y dược học dân tộc TP.HCM khi ấy nói thẳng: không có loại thuốc nào trị được mọi bệnh, và với dược liệu thì điều đầu tiên là “nó phải đúng là nó”.
Ở Ninh Vân, một nghề mới hình thành. Theo một bài báo ghi lại lời lãnh đạo xã vào cuối tháng 11, khi cơn sốt còn nóng, giá cây giống đã tăng gấp năm lần sau ba tháng, và trong xã có hơn mười hộ chuyên ươm, mua bán giống. Cũng bài báo này ghi lại hai chi tiết đáng nhớ: cây trưởng thành được nhập từ Campuchia về bán, và một cây cần 7 đến 10 năm mới trưởng thành.
2013–2021: phòng thí nghiệm vào cuộc
Cơn sốt để lại một hệ quả tích cực: cây được nghiên cứu bài bản. Trong chưa đầy mười năm, các nhóm trong nước công bố thành phần hóa học của rễ và thân, thí nghiệm bảo vệ gan trên chuột, quy trình nhân giống bằng giâm hom, chiết cành và nuôi cấy mô, phương pháp định lượng hoạt chất đánh dấu, và nhận diện loài bằng mã vạch DNA. Tóm tắt và cách đọc các kết quả này nằm ở bài nghiên cứu khoa học và thành phần.
Từ 2017: cây rời rừng, vào vườn
Khi nguồn tự nhiên ở Hòn Hèo cạn dần vì khai thác quá mức, hướng đi chuyển sang trồng. Báo Nông nghiệp và Môi trường thuật lại một vườn xáo tam phân ở Diên Điền (Diên Khánh) đến năm 2017 đã ra hoa, kết trái, cho hạt để ươm thế hệ sau, và một dự án trồng 20 ha tại Ninh Tân (Ninh Hòa). Tháng 1/2023, một dòng trà xáo tam phân của Khánh Hòa được công nhận OCOP 4 sao.
Vậy còn “y học cổ truyền”?
Cần tách hai lớp nghĩa.
Kinh nghiệm dân gian thì có thật và được ghi nhận: người Ninh Vân dùng cây này theo kinh nghiệm truyền lại. Đây là tri thức địa phương đáng trân trọng, và chính nó dẫn các nhà khoa học tới cái cây này.
Y văn cổ truyền thì khác. Trên mạng lưu hành những mô tả kiểu “vị đắng, tính bình, quy kinh Can, Thận” cùng các bài thuốc phối hợp. Chúng tôi không tìm được nguồn y văn cổ nào cho những mô tả đó, và các bài báo khoa học về cây này cũng chỉ dẫn lại kinh nghiệm của người dân Ninh Vân. Cho tới khi có nguồn, chúng tôi xem đó là diễn giải về sau, không phải truyền thống lâu đời.
Bài học từ mười năm
- Tin đồn đi nhanh hơn bằng chứng. Cơn sốt nổ ra từ kết quả ống nghiệm và thí nghiệm trên chuột; đến nay vẫn chưa có thử nghiệm trên người được công bố.
- Sốt giá thì sinh hàng giả. Ngay từ 2012 đã có hàng mang từ nơi khác về gắn nhãn Hòn Hèo. Chuyện này được nói kỹ ở bài các loại dễ nhầm và hàng giả.
- Cây trả giá trước tiên. Một loài cần 7–10 năm để trưởng thành không chịu nổi vài mùa đào bới ồ ạt. Bài thu hái bền vững bàn về trách nhiệm của người bán và người mua.
Nguồn tham khảo
- Báo Tuổi Trẻ (2012), Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân.
- Báo Tiền Phong, Truy lùng thuốc “trị ung thư”.
- Báo Tuổi Trẻ, Cẩn thận với các loại thảo dược.
- Znews, Giá giống cây “thần dược” ở Khánh Hòa tăng gấp 5 lần.
- Báo Nông nghiệp và Môi trường, Người hồi sinh loài dược liệu quý ở núi Hòn Hèo; Trồng 20ha cây xáo tam phân để chế biến dược liệu.
- Nguyễn Mạnh Cường và cộng sự (2016), Tác dụng bảo vệ gan của rễ cây Xáo tam phân trên mô hình chuột.