Hầu như mọi túi xáo tam phân trên thị trường đều ghi hai chữ Khánh Hòa, và phần lớn nhắc tới Ninh Hòa hoặc Hòn Hèo. Bài này mô tả vùng đất ấy theo những gì tài liệu ghi lại: nó nằm ở đâu, vì sao cây mọc ở đó, chuyện gì đã xảy ra với nguồn cây, và hôm nay “hàng Ninh Hòa” nghĩa là gì.
Ghi chú về địa danh: các nguồn được dẫn dùng tên đơn vị hành chính ở thời điểm viết (xã Ninh Vân, thị xã Ninh Hòa…). Sau đợt sắp xếp năm 2025, một số tên đã thay đổi; bài giữ tên theo nguồn để anh chị tiện đối chiếu.
Đi từ biển vào
Hòn Hèo
Hòn Hèo là khối núi ven biển nằm về phía bắc Nha Trang, thuộc địa phận Ninh Hòa. Đây là cái tên gắn chặt nhất với xáo tam phân: nhóm nghiên cứu Đại học Nông Lâm Huế ghi nhận cây được tìm thấy tại Hòn Hèo, xã Ninh Vân, và báo chí mô tả đây là nơi cây vốn mọc tự nhiên. Báo Nhân Dân gọi đây là triền núi “quanh năm lộng gió”.
Ninh Vân và các xã quanh núi
Ninh Vân nằm ngay chân Hòn Hèo. Các bài báo khoa học đều dẫn lại rằng người dân xã này đã dùng cây theo kinh nghiệm từ trước khi nó nổi tiếng. Mẫu nghiên cứu bảo vệ gan của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được thu tại đây tháng 2/2013. Khi cơn sốt nổ ra, người đi đào đến từ nhiều xã lân cận như Ninh Hà, Ninh Phước.
Vào sâu hơn trong đất liền
Nghiên cứu mã vạch DNA công bố năm 2021 kết luận rằng vùng phân bố của loài tại Khánh Hòa rộng hơn người ta từng biết, với 5 dạng hình thái thu ở các điểm khác nhau. Ngoài Khánh Hòa, cây còn được ghi nhận ở Phú Yên và Ninh Thuận.
Vì sao cây hợp với vùng này
Tài liệu khoa học về sinh thái của loài còn mỏng, nên phần này chỉ nêu những gì các nguồn có nói:
- Khí hậu khô nóng ven biển Nam Trung Bộ. Vùng phân bố tự nhiên được ghi nhận đều nằm ở dải đất này.
- Mùa khô rõ rệt. Theo nhóm tác giả Đại học Huế, cây thường được thu hái vào mùa khô.
- Sống được dưới tán cây khác. Báo Nhân Dân ghi nhận cây có thể trồng xen dưới tán rừng hoặc dưới tán các cây trồng khác.
Chuyện gì đã xảy ra với nguồn cây tự nhiên
Đây là phần không thể bỏ qua khi nói về vùng nguyên liệu.
Từ 2011 đến 2013, người từ nhiều nơi kéo lên Hòn Hèo đào xáo tam phân. Hết cây lớn thì đào cây con. Nhóm tác giả Đại học Huế mô tả loài “đang bị khai thác hủy diệt và có nguy cơ tuyệt chủng rất cao”. Một bài báo nông nghiệp sau này viết rằng cây trên núi Hòn Hèo đã bị khai thác quá mức đến cạn kiệt từ hơn mười năm trước. Cuối năm 2012, UBND tỉnh Khánh Hòa yêu cầu các sở, ngành khảo sát và khoanh vùng để quản lý, bảo tồn.
Song song với đó là chuyện nhãn mác. Báo Tiền Phong ghi nhận phần lớn hàng bày bán quanh Hòn Hèo thời cơn sốt được đưa từ nơi khác về. “Hàng Hòn Hèo” trở thành một cái nhãn có giá, và cái nhãn ấy được dán lên nhiều thứ hơn số cây mà ngọn núi có.
Vùng nguyên liệu hôm nay: từ rừng sang vườn
Bức tranh hiện tại khác nhiều so với năm 2012:
| Mốc | Diễn biến |
|---|---|
| Thời cơn sốt | Hơn mười hộ ở Ninh Vân chuyển sang ươm và bán cây giống |
| 2017 | Vườn trồng ở Diên Điền (Diên Khánh) ra hoa, kết trái, cho hạt giống |
| Những năm sau | Dự án trồng 20 ha ở Ninh Tân; các vùng trồng liên kết với nông dân quanh Hòn Hèo |
| 1/2023 | Một dòng trà xáo tam phân của Khánh Hòa đạt OCOP 4 sao |
| 2025 | Một cơ sở tại địa phương cho biết đã ươm 200.000 cây giống trong năm |
Nói cách khác, một phần ngày càng lớn xáo tam phân Ninh Hòa hôm nay là cây trồng. Điều này tốt cho cái cây và cho ngọn núi. Nó cũng có nghĩa là hai chữ “Ninh Hòa” trên nhãn không còn tự động đồng nghĩa với “hàng rừng”.
Vậy “hàng Ninh Hòa” nên được hiểu thế nào
Một lời khẳng định về vùng nguyên liệu chỉ có giá trị khi trả lời được bốn câu:
- Thu ở xã, phường nào?
- Cây mọc tự nhiên hay cây trồng?
- Thu hái đợt nào?
- Có mã lô để người mua tự tra không?
Thiếu những câu trả lời này, “Ninh Hòa” hay “Hòn Hèo” chỉ là một địa danh in trên bao bì. Sự khác nhau giữa cây rừng và cây trồng được bàn ở bài xáo tam phân rừng và xáo tam phân trồng; các kiểu ghi sai nguồn gốc ở bài ba kiểu hàng sai.
Về sản phẩm của chúng tôi
Sản phẩm của Xáo Tam Phân Rừng là hàng thu hái từ rừng, và không cố định ở một địa danh: đợt nào thu ở đâu thì ghi ở lô đó. Vì lịch sử kể trên, chúng tôi không đề nghị anh chị tin vào địa danh in trên nhãn. Mỗi lô có mã riêng, ghi vùng nguyên liệu, ngày thu hái và ngày đóng gói; anh chị tra tại trang truy xuất nguồn gốc và đối chiếu với túi hàng trên tay. Cách đọc từng dòng nằm ở bài mã QR truy xuất.
Nguồn tham khảo
- Trần Nam Thắng, Lê Văn Khánh, Nhân giống cây Xáo tam phân Khánh Hòa bằng giâm hom và chiết cành.
- Phí Thị Cẩm Miện và cộng sự (2021), Mô tả hình thái và mã vạch DNA của Paramignya trimera tại Khánh Hòa.
- Nguyễn Mạnh Cường và cộng sự (2016), Tác dụng bảo vệ gan của rễ cây Xáo tam phân trên mô hình chuột.
- Báo Tiền Phong, Truy lùng thuốc “trị ung thư”; Báo Tuổi Trẻ, Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân.
- Báo Nông nghiệp và Môi trường, Trồng 20ha cây xáo tam phân để chế biến dược liệu; Người hồi sinh loài dược liệu quý ở núi Hòn Hèo.
- Báo Nhân Dân, Làm giàu từ cây xáo tam phân; Znews, Giá giống cây “thần dược” ở Khánh Hòa tăng gấp 5 lần.