Rễ là phần được tìm mua nhiều nhất của cây xáo tam phân, và cũng là phần ít được mô tả tử tế nhất. Trên mạng có rất nhiều “đặc điểm chuẩn” chép lại của nhau mà không rõ ai đã quan sát. Bài này chỉ ghi những gì có nguồn, đi từ ngoài vào trong, và nói rõ chỗ nào tài liệu còn để trống.
Trước hết: rễ của một cây như thế nào
Xáo tam phân là cây bụi trườn, thân gỗ nhỏ, có gai dài hơi cong xuống. Hai chi tiết về sinh học của cây giải thích được nhiều điều về bộ rễ:
- Cây lớn chậm. Người làm vườn ươm ở Ninh Vân cho biết một cây cần 7 đến 10 năm mới trưởng thành. Rễ to vì vậy luôn là rễ của cây nhiều năm tuổi.
- Rễ có khả năng tái sinh chồi. Các nhà nghiên cứu ở Đại học Huế ghi nhận cây tái sinh tự nhiên bằng chồi mọc từ rễ. Một bụi cây ngoài tự nhiên có thể là nhiều thân mọc lên từ cùng một hệ rễ.
Về kích thước, báo chí từng chụp lại những bộ rễ nặng hàng chục ký của cây lâu năm. Đó là ngoại lệ; phần lớn rễ trên thị trường nhỏ hơn nhiều.
Lớp ngoài: vỏ rễ
Chi tiết duy nhất về vỏ rễ chúng tôi tìm được trên báo chí chính thống là từ Tuổi Trẻ năm 2012: rễ xáo tam phân có lớp “vỏ nhung”. Cũng bài báo ấy lưu ý rằng một số loại rễ bị đem trộn vào cũng có vỏ nhung tương tự, nên riêng đặc điểm này không đủ để phân biệt.
Bên trong: gỗ rễ
Một bài tổng hợp của bệnh viện Vinmec mô tả rễ có màu đậm hơn thân, còn gỗ thân thì cứng hơn gỗ rễ. Đây là so sánh giữa hai bộ phận của cùng một cây, có ích khi anh chị cầm trên tay cả rễ và thân của cùng một nơi bán.
Ngoài ra, các mô tả kiểu “mặt cắt vàng nhạt, vân tròn đồng tâm, lõi sẫm” lưu hành khá rộng trên mạng. Chúng tôi không tìm được nguồn gốc của những mô tả này, nên không dẫn lại như một tiêu chuẩn.
Mùi
Đây là đặc điểm được nhiều nguồn nhắc nhất, và các nguồn khá thống nhất:
| Nguồn | Mô tả mùi |
|---|---|
| Tuổi Trẻ (2012) | Thơm mùi sâm; loại rễ bị trộn thì mùi hắc |
| Nhà thuốc Long Châu | Các bộ phận đều có tinh dầu, tập trung ở rễ, mùi thơm ngọt dịu |
| Vinmec | Tinh dầu thơm dịu, nhiều nhất ở rễ; mùi thơm thường gặp ở cây họ Cam |
| Nhân Dân (phóng sự tại xưởng chế biến) | Mùi thơm dìu dịu phảng phất trong xưởng |
Điểm chung: thơm dịu, không hắc, không gắt. Điều này hợp lý về mặt thực vật, vì xáo tam phân cùng họ với cam, chanh, bưởi, là họ cây nổi tiếng có tinh dầu. Nó cũng ngược với một số bài viết trên mạng mô tả hàng thật có “mùi hắc”.
Hai lưu ý khi dùng mùi để đánh giá. Thứ nhất, mùi nhạt dần theo thời gian cất giữ, nhất là hàng thái lát mỏng. Thứ hai, mùi thơm cho biết hàng có tinh dầu và chưa hỏng, chứ không xác nhận được loài, vì nhiều cây họ Cam khác cũng thơm.
Rễ, gốc, thân khác nhau thế nào khi đã khô
| Bộ phận | Dễ nhận ra khi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rễ | Còn nguyên khúc: cong, không có vết gai hay mắt lá | Màu đậm hơn thân, mùi rõ nhất |
| Gốc | Khối to, nơi nhiều rễ chụm lại | Thường bán nguyên cả gốc kèm rễ |
| Thân | Còn vết gai, mắt cành | Gỗ cứng hơn rễ |
Khi đã thái lát mỏng thì ba bộ phận rất khó phân biệt bằng mắt. Đây là lý do nhãn hàng nên ghi rõ bộ phận, và giá từng bộ phận được niêm yết riêng (xem bài giá xáo tam phân).
Những gì tài liệu còn để trống
- Chưa có mô tả vi phẫu hay tiêu chuẩn cảm quan chính thức của rễ xáo tam phân mà chúng tôi tìm được.
- Chưa có nghiên cứu nào so sánh rễ của 5 dạng hình thái đã được ghi nhận ở Khánh Hòa, nên không rõ rễ của chúng giống hay khác nhau.
- Màu sắc mặt cắt, độ nặng, vị khi nếm đều chỉ có trong các bài truyền miệng.
Vì những chỗ trống này, chúng tôi không khuyên anh chị dùng hình dáng rễ làm căn cứ chính để mua. Rễ đẹp chưa chắc đúng loài; đúng loài có thể không giống ảnh mẫu. Căn cứ đáng tin hơn nằm ở bài nhận biết thật – giả và bài ba kiểu hàng sai.
Nguồn tham khảo
- Báo Tuổi Trẻ (2012), Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân.
- Trần Nam Thắng, Lê Văn Khánh, Nhân giống cây Xáo tam phân Khánh Hòa bằng giâm hom và chiết cành, Tạp chí Khoa học Đại học Huế.
- Znews, Giá giống cây “thần dược” ở Khánh Hòa tăng gấp 5 lần.
- Báo Nhân Dân, Làm giàu từ cây xáo tam phân.
- Vinmec, bài tổng hợp về cây xáo tam phân; Nhà thuốc Long Châu, bài giới thiệu cây thuốc.
