“Hàng loại 1 đấy chị”, “loại 2 thì rẻ hơn ba trăm”. Người mua xáo tam phân nghe những câu này thường xuyên, và tin rằng có một bảng phân hạng nào đó đứng sau. Thực tế thì không có.
Không có tiêu chuẩn phân hạng chung
Chúng tôi không tìm thấy văn bản hay tiêu chuẩn nào quy định thế nào là xáo tam phân loại 1, loại 2. “Loại” là cách mỗi nơi bán tự xếp hàng của mình. Hệ quả: loại 1 của nơi này có thể là loại 2 của nơi khác, và hai chữ đó không so sánh được giữa các cửa hàng.
Ngay cả những đơn vị làm bài bản cũng dùng cách gọi riêng. Một doanh nghiệp trồng và chế biến ở Khánh Hòa chia trà túi lọc của họ thành “thượng hạng” và “loại 1”, tức là loại 1 lại là hạng thấp hơn trong bảng của chính họ.
Người bán thường dựa vào đâu để chia loại
| Tiêu chí | Thường được xếp cao hơn | Anh chị kiểm tra được không? |
|---|---|---|
| Bộ phận | Rễ, gốc cao hơn thân; thân cao hơn lá | Được, nếu hàng còn nguyên khúc |
| Độ lớn của rễ | Rễ to, đặc | Được với hàng nguyên khúc |
| Tuổi cây | Cây lâu năm | Không. Chỉ có lời người bán |
| Nguồn | Cây mọc tự nhiên cao hơn cây trồng | Không bằng mắt. Chỉ qua giấy tờ lô hàng |
| Độ khô, độ sạch | Khô giòn, ít vụn, không lẫn tạp | Được, bằng các phép thử ở bài thử tại nhà |
| Hình thức | Lát đều, đẹp mắt | Được, nhưng ít ý nghĩa nhất |
Nhìn cột cuối sẽ thấy vấn đề: hai tiêu chí ảnh hưởng tới giá nhiều nhất, tuổi cây và nguồn rừng hay trồng, lại là hai thứ người mua không tự kiểm tra được. Chữ “loại 1” vì vậy thường là một lời khẳng định, không phải một kết quả đo.
“Loại 1” có luôn tốt hơn không?
Không hẳn, vì ba lý do.
- Hình thức không nói lên bản chất. Lát cắt đều tăm tắp là công của người thái, không phải phẩm chất của rễ.
- Chưa có nghiên cứu so sánh. Kinh nghiệm dân gian cho rằng rễ tốt hơn thân và cây càng lâu năm càng tốt, và thị trường định giá theo đó. Nhưng chúng tôi chưa thấy nghiên cứu nào đo sự khác biệt giữa các “loại” hàng.
- Mục đích dùng khác nhau. Người nấu nước hằng ngày với lượng nhiều có thể thấy thân và lá hợp túi tiền hơn; xem bài chọn dạng nào.
Thử đọc một lời chào hàng
“Rễ xáo tam phân rừng loại 1, cây trên 20 năm tuổi, hàng tuyển, 1,2 triệu một ký.”
Tách câu này ra từng phần:
- “Rễ”: kiểm tra được nếu hàng còn nguyên khúc.
- “Rừng”: không kiểm tra được bằng mắt; cần mã lô và nơi thu hái.
- “Trên 20 năm tuổi”: không ai đếm được tuổi của một khúc rễ đã cắt. Đây là con số để nghe.
- “Hàng tuyển”, “loại 1”: không có định nghĩa.
- “1,2 triệu một ký”: thứ duy nhất chắc chắn trong cả câu.
Năm thông tin, một kiểm tra được ngay, một kiểm tra được qua giấy tờ, ba là lời nói. Tỷ lệ này khá điển hình.
Năm câu hỏi thay cho chữ “loại”
Khi nghe “hàng loại 1”, anh chị hỏi lại:
- Loại 1 của anh chị nghĩa là gì: bộ phận nào, rễ cỡ nào?
- Hàng rừng hay hàng trồng? Thu ở đâu, đợt nào?
- Loại 1 và loại 2 có cùng lô, cùng phiếu kiểm nghiệm không?
- Chênh giá giữa hai loại là do đâu?
- Tôi xem được cả hai loại cạnh nhau không?
Nếu câu trả lời cho câu đầu chỉ là “hàng đẹp hơn”, anh chị đang trả thêm tiền cho hình thức.
Chúng tôi chia hàng thế nào
Xáo Tam Phân Rừng không dùng nhãn loại 1, loại 2. Sản phẩm được gọi theo đúng hai thứ kiểm tra được:
- Bộ phận: gốc kèm rễ, rễ, thân, lá.
- Cách sơ chế: nguyên rễ, cắt khúc, cuộn tròn, thái lát phơi khô, thái lát xao vàng hạ thổ, hàng tươi.
Giá chênh nhau giữa các dòng xuất phát từ hai yếu tố này và được giải thích ở bài giá xáo tam phân. Thông tin về nguồn và ngày thu hái đi theo mã lô của từng túi, không đi theo một chữ “loại” in trên nhãn.
Nếu nơi anh chị mua có chia loại
Chia loại không có gì sai, miễn là nơi bán nói rõ tiêu chí. Một cách chia đáng tin thường có ba dấu hiệu: tiêu chí viết ra được thành câu, người mua tự kiểm tra được ít nhất một phần, và mức chênh giá tương xứng với khác biệt nhìn thấy. Thiếu cả ba thì hai chữ “loại 1” chỉ là một cách nói giá.
Nguồn tham khảo
- Báo Tuổi Trẻ (2012), Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân (ghi lại kinh nghiệm rễ tốt hơn thân, càng lâu năm càng tốt).
- Báo Nông nghiệp và Môi trường, Người hồi sinh loài dược liệu quý ở núi Hòn Hèo.