Một tình huống giả định. Chị Hạnh tìm mua xáo tam phân cho bố. Trên mạng có hai nơi bán rễ thái lát: một nơi 400.000 đồng một ký, cam kết “hàng rừng Khánh Hòa chính gốc”; một nơi giá gấp ba, trên túi có mã QR. Ảnh chụp hai túi hàng gần như giống hệt nhau. Chị nên tin nơi nào, và dựa vào đâu?
Bài này đi theo đúng thứ tự mà một người mua như chị Hạnh có thể làm, từ việc dễ nhất đến việc chỉ phòng thí nghiệm làm được. Chúng tôi nói trước kết luận: với rễ đã cắt, thái và phơi khô, mắt thường không đủ để khẳng định đúng loài. Thứ quyết định là giấy tờ đi theo lô hàng.
Vì sao không thể chỉ nhìn
Có ba lý do, và cả ba đều có trong tài liệu đã công bố.
- Loài này có nhiều họ hàng. Chi Paramignya ở Việt Nam có 7 loài. Khi đã thành lát khô, các dấu hiệu nhận dạng của cây sống như gai, lá, hoa đều không còn.
- Bản thân xáo tam phân cũng không đồng nhất. Nghiên cứu công bố năm 2021 ghi nhận 5 dạng khác nhau về lá và gai trong số mẫu thu tại Khánh Hòa, và phải dùng mã vạch DNA mới khẳng định được chúng là một loài. Cây còn nguyên mà giới chuyên môn còn phải dùng DNA, thì lát rễ khô càng không thể soi bằng mắt.
- Hàng trông giống đã có từ lâu. Ngay từ năm 2012, báo Tuổi Trẻ đã ghi nhận trên thị trường có loại rễ trông giống xáo tam phân, và giá rao bán khi đó dao động rất rộng, từ 300.000 đến 1.500.000 đồng một ký lát khô.
Vì vậy những danh sách kiểu “7 dấu hiệu nhìn là biết” nên được đọc với sự dè dặt. Màu, mùi, độ nặng tay thay đổi theo tuổi cây, điểm thu hái và cách phơi.
Bước 1: dùng giác quan để loại, không dùng để chọn
Nhìn, ngửi, cầm thử vẫn có ích, miễn là dùng đúng việc: phát hiện hàng hỏng hoặc hàng bị can thiệp.
| Thấy gì | Nghĩa là gì | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đốm trắng, xanh, đen dạng bông hoặc bụi | Mốc | Không mua, không dùng |
| Mùi ẩm, mùi chua, mùi hóa chất | Bảo quản kém hoặc đã xử lý | Không mua |
| Các lát trong cùng túi khác hẳn nhau về màu và thớ | Có thể trộn nhiều nguồn | Hỏi rõ, yêu cầu mã lô |
| Màu đều tăm tắp, bóng bất thường | Có thể đã nhuộm hoặc tẩm | Không mua |
| Hàng mềm, dẻo, uốn được | Chưa khô, sẽ mốc sớm | Không mua số lượng lớn |
Qua được bảng này mới chỉ nói rằng túi hàng không hỏng. Nó chưa nói túi hàng là xáo tam phân.
Bước 2: hỏi người bán năm câu
Đây là bước rẻ nhất mà hiệu quả nhất. Không cần chuyên môn, chỉ cần để ý cách trả lời.
- Lô này thu ở đâu? (Câu trả lời tốt nêu được tới xã hoặc huyện.)
- Thu hái và đóng gói ngày nào?
- Hàng thu từ cây mọc tự nhiên hay cây trồng?
- Có mã lô để tôi tự tra không?
- Có phiếu kiểm nghiệm của chính lô này không, do đơn vị nào cấp?
Những câu trả lời nên khiến anh chị dừng lại: “hàng rừng chính gốc, yên tâm”, “ai cũng mua ở đây”, “giấy tờ thì không có nhưng hàng thật 100%”, hoặc bất kỳ lời cam kết chữa khỏi bệnh nào. Nơi sẵn sàng hứa về bệnh tật là nơi sẵn sàng nói bất cứ điều gì về nguồn gốc.
Bước 3: tự tra mã lô
Một con tem có mã QR chưa nói lên điều gì; ai cũng in được. Giá trị nằm ở thứ hiện ra sau khi quét. Với sản phẩm của Xáo Tam Phân Rừng, anh chị quét mã trên bao bì hoặc nhập mã tại trang truy xuất nguồn gốc, và trang của lô hàng cần hiện đủ các mục sau:
| Mục | Cách đọc |
|---|---|
| Mã lô | Trùng với mã in trên bao bì đang cầm |
| Nguồn gốc | Vùng nguyên liệu cụ thể, không chỉ ghi “miền Trung” |
| Ngày thu hái, ngày đóng gói | Hợp lý với nhau và với ngày nhận hàng |
| Hạn sử dụng | Của riêng lô đó |
| Đơn vị chịu trách nhiệm | Có tên, có cách liên hệ |
| Hồ sơ kiểm nghiệm | Mở được file; trên phiếu ghi tên khoa học Paramignya trimera |
Nếu mã dẫn về trang chủ, về một trang chung cho mọi sản phẩm, hoặc không ra gì, thì con tem đó chỉ để trang trí. Hướng dẫn chi tiết có ở bài mã QR truy xuất nguồn gốc.
Bước 4: khi cần chắc chắn tuyệt đối
Chỉ phòng thí nghiệm trả lời được câu hỏi “đây có đúng là loài này không”. Hai phương pháp đã được các nhóm nghiên cứu trong nước áp dụng cho xáo tam phân:
- Mã vạch DNA. So trình tự một số đoạn gen của mẫu (ITS, matK, rbcL) với trình tự chuẩn của loài.
- Định lượng chất đánh dấu. Rễ xáo tam phân chứa các coumarin như ostruthin và 8-methoxyostruthin. Đã có quy trình sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) định lượng đồng thời hai chất này, được xây dựng với mục đích kiểm soát chất lượng dược liệu.
Người mua lẻ không cần tự gửi mẫu đi kiểm. Nhưng anh chị hoàn toàn có quyền hỏi: phiếu kiểm nghiệm của lô này kiểm những chỉ tiêu gì, bằng phương pháp nào.
Trở lại với chị Hạnh
Túi 400.000 đồng không sai chỉ vì rẻ. Nó đáng ngờ vì rẻ và không trả lời được câu nào ở bước 2. Túi đắt hơn cũng không đúng chỉ vì có mã QR; nó đáng tin khi mã ấy mở ra một lô hàng cụ thể với đủ các mục ở bước 3. Giá và con tem là tín hiệu. Bằng chứng là thứ đứng sau chúng.
Nếu đã mua và muốn tự thử thêm, anh chị xem bài thử xáo tam phân tại nhà, với lưu ý rằng các phép thử dân gian chỉ để tham khảo. Về khác biệt giữa hàng rừng và hàng trồng, có bài riêng về chủ đề này.
Nguồn tham khảo
- Phí Thị Cẩm Miện và cộng sự (2021), Mô tả hình thái và nghiên cứu mã vạch DNA của Paramignya trimera thu tại Khánh Hòa, Tạp chí Công nghệ Sinh học, 19(4).
- Nguyễn Thị Ngọc Dung và cộng sự, Định lượng đồng thời ostruthin và 8-methoxyostruthin trong rễ xáo tam phân bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao, Tạp chí Dược học.
- Báo Tuổi Trẻ (11/12/2012), Bảo tồn cây thuốc xáo tam phân.